Rodzina Zelwerowiczów
Aleksander Zelwerowicz ojciec
ur. 14 sierpnia 1877 w Lublin (lubelskie) – zm. 18 czerwca 1955 w Warszawa (mazowieckie)
Helena Orchoń z d. Zelwerowicz córka
ur. 10 grudnia 1903 w Kraków (małopolskie) – zm. 1 czerwca 1998 w Nowy Jork (inne)
Sprawiedliwy wśród Narodów Świata - tytuł przyznany:
9 października 1977
- Helena Orchoń z d. Zelwerowicz
- Aleksander Zelwerowicz
Ukrywający się:
Józef Orchoń (Nudel)
Miriam (Maria) Caspari z d. Nudel
ur. 1907 – zm. 1992
Helena Caspari
ur. 1910 w Warszawa (mazowieckie)
Hanna Caspari
Renata Zajdman
Dawid Epstein
ur. 3 kwietnia 1910
Lucyna Firestone
Chana Fajgenbaum
ur. 1931 w Warszawa (mazowieckie)
Adwokat z Sosnowca NN
Leon Feiner (Fajner)
ur. 1885 – zm. 1945
Historia pomocy
październik 2011, Zuzanna Benesz
Aleksander Zelwerowicz był jednym z najważniejszych twórców polskiego teatru pierwszej połowy XX wieku. Był aktorem, reżyserem, założycielem Państwowego Instytutu Sztuki Teatralnej i społecznikiem. Występował na scenach Krakowa, Łodzi i Wilna. Przez wiele lat związany był z Teatrem Polskim w Warszawie. Tutaj powstały jego wielkie role: Molierowski Argan, Porfiry w „Zbrodni i karze” oraz głośne inscenizacje, m. in. „Wyzwolenie” Stanisława Wyspiańskiego.
W czasie okupacji hitlerowskiej mieszkanie Aleksandra Zelwerowicza i jego córki Heleny (Leny) przy ul. Szczyglej 9 w Warszawie stało się miejscem schronienia dla Żydów. Na stałe mieszkała w nim Helena. Zameldowany w tym mieszkaniu był również towarzysz życia Heleny, aktor Józef Orchoń, który musiał się ukrywać ze względu na swoje żydowskie pochodzenie. Aleksander Zelwerowicz był szykanowany przez władze okupacyjne i dlatego z początkiem roku 1940 opuścił stolicę. Od lutego 1941 roku pracował w Domu Inwalidów Wojennych, prowadzonym przez Polski Czerwony Krzyż w Oryszewie k. Sochaczewa, gdzie zamieszkał. Do Warszawy przyjeżdżał jednak dość często. Przesyłał też paczki żywnościowe i pieniądze, pomagając w ten sposób w utrzymaniu domu.
Od sierpnia 1942 r. na Szczyglej ukrywała się przyjaciółka Leny sprzed wojny, Helena Caspari z 11-letnią córką Hanią. Przebywali tutaj także tymczasowo Dawid Epstein i Leon Feiner „Józef”, znany działacz Bundu. W mieszkaniu ukrywała się również Maria Nudel i adwokat o nieznanym nazwisku. We wrześniu 1942 mężczyzna był szantażowany na schodach domu. Jak wspomina Helena Caspari w relacji dla Instytutu Yad Vashem, udało mu się wykupić, ale odtąd adres na Szczyglej był spalony. Lena znalazła mu inne mieszkanie, a Helenę Caspari umieściła tymczasowo u swoich przyjaciół na Żoliborzu. Następnie skontaktowała się ze swoim księdzem spowiednikiem w celu znalezienia jej i córce stałego schronienia. Obie skierowane zostały do Zakładu Sióstr Rodziny Marii przy ul. Hożej, potem do klasztoru w Izabelinie, gdzie przechowały się do końca wojny.
W czasie wojny Aleksander Zelwerowicz pełnił funkcję delegata RGO na Sochaczew. Po kapitulacji Warszawy w październiku 1944 r. do miasteczka dotarła Maria Nudel. Wiedząc, że kobieta może mieć problemy ze względu na semicki wygląd, Zelwerowicz zapewnił jej kryjówkę najpierw u gospodarzy we wsi Szczytno, a potem we dworze Lucjana i Zofii Bojasińskich. Opiekował się nią do końca wojny.
W czasie ceremonii uhonorowania tytułem Sprawiedliwych wśród Narodów Świata w maju 1979 r., która odbyła się w Nowym Jorku po śmierci Aleksandra Zelwerowicza, jego córka Helena mówiła o ojcu: „Określał siebie sam jako [...] przyjaciel człowieka. Miał zawsze otwarte serce i ramiona dla wszystkich uciśnionych i potrzebujących pomocy, a podczas […] okupacji Żydzi najbardziej tej pomocy potrzebowali”.
Bibliografia
- Barbara Osterloff, Aleksander Zelwerowicz, Warszawa ISBN: 978-83-927763-2-1, 2011
- Gutman Israel red. nacz., Księga Sprawiedliwych wśród Narodów Świata, Ratujący Żydów podczas Holocaustu, Kraków ISBN: 978-83-87-832-59-9, 2009